Μολών λαβέ

Το μολών είναι μετοχή του ρήματος βλώσκω.

Βλώσκω με τροπή του ένρινου μ σε β για ευφωνία αφού προηγείται υγρού γράμματος < μλώσκω < μολίσκω (=έρχομαι μετά κόπου) < από το επίρρημα μόλις < μόγις < μόγος (=μεγάλος κόπος) = έρχομαι μετά κόπου και προσπάθειας
Ομόρριζο είναι το μόχθος < μογέω / μόγος.

Το λαβέ είναι σε προστακτική αορίστου δευτέρου του ρήματος λαμβάνω. Οι καταλήξεις και οι τόνοι ακολουθούν την προστακτική ενεστώτα, τονίζονται δηλαδή στην παραλήγουσα ή προπαραλήγουσα ανάλογα με τον τόνο του ρήματος εκτός από τα ελθέ, ευρέ, ιδέ, ειπέ, λαβέ. Αν αυτά είναι σύνθετα ανεβάζουν τον τόνο στη λήγουσα της πρόθεσης. Έξελθε, έκλαβε.

Το λαμβάνω αναπτύσεται όπως και τα λανθάνω και τυγχάνω, και είναι η μηδενική βαθμίδα Ινδοευρωπαϊκής ρίζας *(s)leh₂gʷ-, που παράγει επίσης παλαιό Αγγλικό læċċan, μέσα Ολλανδικά lakken και Αγγλικό latch.

Τραίνο ή τρένο

Τρένο < Ιταλ. Treno < Αγγλ. Train < Γαλλ. Train

Έχει να κάνει λοιπόν με μία αλλαγή, και η αλλαγή αυτή έχει να κάνει με την οπτική των γλωσσολόγων.

Μέχρι πριν την αλλαγή, την ορθογραφία την καθόριζε η ετυμολογία, και οι λέξεις διατηρούσαν την ιστορική γραφή τους ακόμη και όταν περνούσαν τα σύνορα.

Με τις αλλαγές στο πολυτονικό σύστημα όμως αυτή η οπτική γωνία των γλωσσολόγων άλλαξε, και οικειοποιήθηκε η πολιτική της απλούστερης γραφής όταν πρόκειται για δάνεια, κάτι που συντελεί όμως στο να χάνεται ακριβώς αυτή η ιστορική διαδρομή των λέξεων.

Υπάρχουν φυσικά χώρες και γλώσσες που έχουν διατηρήσει την ιστορικότητα στην ορθογραφία τους, και είναι κυρίως οι Γερμανογενείς γλώσσες, όπως δηλαδή και τα Αγγλικά, εμείς όμως πήγαμε με την μερίδα των επιστημόνων που δεν αναζητά ιστορικότητα διαμέσου της γραφής μιας λέξης και δεν καταλαβαίνω το γιατί.

Το πρόβλημα διπλασιάζεται όταν πρόκειται για αντιδάνεια, και τριπλασιάζεται επειδή δεν έχει πλήρως διερευνηθεί το πλήθος των Ελληνικών δανείων στις άλλες γλώσσες. Δυστυχώς παλαιότερα υπήρχε η μόδα όταν διερευνούμε την ιστορικότητα μιας λέξης να σταματάμε στα Λατινικά, θεωρώντας ότι έχουμε αποδόσει την ετυμολογία μιας Αγγλικής λέξης για παράδειγμα.

Τώρα έχει αλλάξει και αυτό, η επιστημονική "μόδα" τώρα είναι να μην αναζητούμε την ακριβή πορεία μιας λέξης. Αντ' αυτού, γίνεται μία παράθεση από διάφορες ομόρριζες λέξεις και όπου αυτές συναντούνται σε διάφορες γλώσσες ανεξαρτήτου χρόνου εμφάνισης, διάρκειας χρήσης, διασποράς ή βάρους επιρροής που μπορεί να είχε μια γλώσσα στο παρελθόν.

Ακόμη και σήμερα να αλλάξει η τακτική αυτή, η επιρροή των τότε (και τώρα) γλωσσολόγων έχει ήδη αφήσει το αποτύπωμα της απόφασής τους πάνω στη γλώσσα, και είναι ο κυριότερος λόγος που προσωπικά διαφωνώ, γιατί μια γλώσσα, όπως είναι σα ζωντανός οργανισμός, θα ήταν καλό να αφεθεί να διαμορφωθεί από τους ομιλητές της, και όχι από λόγιους, και φυσικά δεν ήταν ούτε η πρώτη, και φαντάζομαι ούτε η τελευταία, που έχει αυτό συμβεί.

Τραίνο λοιπόν κατά την γνώμη μου, για να φαίνεται και η απώτερη καταγωγή της λέξης, άσχετα αν πιθανότατα (και όχι με βεβαιότητα) εμείς να την πήραμε μέσω των Ιταλών.

Ιωάννης, John

Η Ετυμολογία του Αγγλικού John (στα Αγγλικά) που έχει μακρινότερη συγγένεια με το Εβραϊκό απ' ότι το Ελληνικό Ἰωάννης:

From Middle English Johannes, John, Johan, from Anglo-Norman Jehan, Johan, and also Old English Iohannes, both from Latin Iōhannēs (variant of Iōannēs), from New Testament Greek Ἰωάννης (Iōánnēs), from Hebrew יוֹחָנָן‎ (Yōḥānān), From the Hebrew phrase יהוה‎ (YHVH) חנון‎ (Khanon) literally (roughly) “God is gracious”.

Την ίδια ετυμολογία έχουν φυσικά και τo Γερμ. Hans (Χανς), το Ισπανικό James (Χάμες) και όσες γλώσσες έχουν μορφές του Ιωάννης.

"The Lady of Shallot"
Ένας πίνακας του John William Waterhouse, απεικονίζει σκηνή από το  ομώνυμο ποίημα του Alfred Tennyson.

Sad

Σε προηγούμενη δημοσίευσα είδαμε ότι ζωή < ἄω (áō).

To ἄω (áō) κατά κάποιους γλωσσολόγους που εξειδικεύονται στα έτυμα, βγαίνει από την ΠΙΕ ρίζα *seh2- (το οποίο ανάλογα με την γλώσσα μπορεί να τραπεί σε *ser-) με την έννοια χορταίνω, κορεύω, πληρώ.

Η ρίζα αυτή έχει το ενδιαφέρον της διότι από εκεί βγαίνει το Λατινικό satis και κατ' επέκταση στις Ρομαντικές γλώσσες τα παρακάτω = Γαλλικά: assez, Ιταλικά: sazio, assai, Πορτογιέζικα: assaz, Ρουμάνικα: saț, sacio, asaz.

Επίσης η ΠΙΕ ρίζα *seh2- δίνει την Πρωτο-Γερμανική ρίζα *Sadaz από όπου μέσω παλαιώτερων γλωσσών (π.χ. Παλλαιά Αγγλικά sæd με την ίδια ένοια του κορεσμού / ολοκλήρωσης) φτάνουμε στα μοντέρνα = Αγγλικά / Νορβηγικά sad, Ολλανδικά: zat, Λουξεμβουργικά / Δανέζικα: Sat, Γερμανικά: satt.

Με λίγα λόγια το Sad, σχετίζεται με την ζωή.

Ο Πίνακας είναι του Μίοντραγκ Μιλίκοβιτς (Miodrag Miljkovic - Mija) και φέρει τον τίτλο "Sad girl".

Γκρι, Grey, Gray

Both the Greek word Γκρι (Gri) and the English Grey (US gray) are borrowed from French Gris, from Old French Gris, from Proto-Germanic *grēwaz (“grey”). From there there are two main etymological suggestions.

a) from Proto-Indo-European *gʰregʰwos (“grey”), from Proto-Indo-European *gʰer- (“to glow, shine”), which produces a few other words like "grit" and "χρώμα". Also via Latin Grandis, the words "grand" and "great".

b) from Proto-Indo-European *ǵʰreh₁- (“to green, to grow”) which produces the words Grow and Gramen (Latin for grass) which carries on as grama in most Romance languages.

The Painting of Stefan Kuhn is entitled "A grey day at the beach".

Rain Βροχή Pluie

Το rain είναι από το Λατ. irrigare < in + rigare < riga, η δικιά μας ρίγα, που σημαίνει σε γραμμή.

Το βροχή μπορεί να είναι συγγενές, μπορεί και όχι. Υπάρχει διαφωνία στην τελική ΠΙΕ μεταγραφή έτσι α) είτε συγγενεύει με το riga, β) είτε βγαίνει από το ρέω, είτε γ) και τα δύο, βγαίνει δηλαδή από το ρέω, και βγαίνει ή συγγενεύει και το Λατ. riga από εκεί.

Το γαλλικό Pluie βγαίνει από το Λατ. Pluvia, θηλυκή μορφή του Pluvius, από το pluit (βρέχω, πλένω) συγγενικό του "πλύνω" και με απώτερη καταγωγή από το πλέω, πλόος κλπ το οποίο δεν θα αναζητήσω / αναλύσω παραπέρα.

Από το Pluit βγαίνουν και τα:
Ιταλικά pioggia, Ρουμάνικα ploaie, Πορτογιέζικα chuva, Ισπανικά lluvia.

Ο πίνακας του Μονέ (Monet), Η βροχή, (La pluie), 1886-1887.

Γάτα, Γαλή, Cat

Το 13 είναι ο τυχερός μου αριθμός, αλλά για πολλούς ακριβώς το αντίθετο. Μια γάτα όμως έχει 7 ζωές (ή ψυχές) και μπορεί να αντεπεξέλθει στην ατυχία του 13. Για άλλους πάλι οι γάτες είναι γρουσουζιά, όπως και το 13, οι μαύρες και ειδικότερα αν περάσουν μπροστά σου. Για τους Άγγλους η γάτα έχει 9 ζωές και αυτό παρατηρείται (έχει καταγραφεί δηλαδή) από τον 16ο αιώνα.

Λοιπόν η Γάτα δεν είναι η γαλή, αφού στην αρχαιότητα οι Έλληνες δεν είχαν γάτες (ούτε οι Ρωμαίοι). Είχαν όμως νυφίτσες οικόσιτες για τα ποντίκια, τις μυλογαλές. Για τις νυφίτσες επικράτησε αυτός ο όρος πιθανότατα από τον μύθο του Αισώπου, για την Αφροδίτη και την γαλή νύφη (νυφίτσα). Παραθέτω:

Αισώπου Αφροδίτη και γαλή :
« Γαλῆ ἐρασθεῖσα νεανίσκου εὐπρεποῦς ηὔξατο τῇ Ἀφροδίτῃ ὅπως αὐτὴν μεταμορφώσῃ εἰς γυναῖκα. Καὶ ἡ θεὸς ἐλεήσασα αὐτῆς τὸ πάθος μετετύπωσεν αὐτὴν εἰς κόρην εὐειδῆ, καὶ οὕτως ὁ νεανίσκος θεασάμενος αὐτὴν καὶ ἐρασθεὶς οἴκαδε ὡς ἑαυτὸν ἀπήγαγε.
Καθημένων δὲ αὐτῶν ἐν τῷ θαλάμῳ, ἡ Ἀφροδίτη γνῶναι βουλομένη εἰ μεταβαλοῦσα τὸ σῶμα ἡ γαλῆ καὶ τὸν τρόπον ἤλλαξε, μῦν εἰς τὸ μέσον καθῆκεν. Ἡ δὲ ἐπιλαθομένη τῶν παρόντων ἐξαναστᾶσα ἀπὸ τῆς κοίτης τὸν μῦν ἐδίωκε καταφαγεῖν θέλουσα. Καὶ ἡ θεὸς ἀγανακτήσασα κατ᾿ αὐτῆς πάλιν αὐτὴν εἰς τὴν ἀρχαίαν φύσιν ἀποκατέστησεν.»

Έχει επικρατήσει δηλαδή ο επιθετικός προσδιορισμός της γαλής, όπως το νερό που ήταν "νεαρόν ύδωρ" (φρέσκο νερό, τρεχούμενο και πόσιμο), και το ποντίκι που ήταν "ποντικός μυς" (θαλασσινός ποντικός, ο φόβος κι ο τρόμος των καραβιών).

Αν όμως η γάτα δεν είναι η γαλή, τότε πια είναι;

Η γάτα (μέσω της Ελληνιστικής κοινής "κάττα"), αλλά και το αγγλικό cat, προέρχονται από το ύστερο Λατινικό catta, από το Λατινικό cattus. Πιθανή καταγωγή από το αρχαίο Αιγυπτιακό čaute, θηλυκό τού caus < tešau που είναι η αγριόγατα. Αν δεν είναι Αιγυπτιακής, είναι σίγουρα αφρικανικής καταγωγής (νουβικά Kadis, Βερβέρικα Kadiska αλλά και Αράβικα qitt). Οι Αιγύπτιοι είχαν οικόσιτες εξημερωμένες γάτες αποδεδειγμένα από το 2000 π.Χ., αν όχι πολύ παλιότερα.

Το Catus αντικατέστησε το Λατινικό feles, απ' όπου προέρχεται το Αγγλικό feline και το κάττα αντικατέστησε το (συγγενές στο feles) αἴλουρος.

Στην Ανατολική Κρήτη θα ακούσετε ακόμα να μιλάνε για "κάτη" (ο κάτης) και "κατσούλια". (Κατής είναι ο Τούρκος δικαστής).

Το παραπάνω άρθρο είχε πρωτοδημοσιευτεί στο AlamoWords, και ήταν το 13o μου άρθρο εκεί.

Ένα επιπρόσθετο στοιχείο που βρήκα από τότε είναι ο λόγος για τον οποίο δεν είχαμε οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι γάτες νωρίτερα. ΟΙ Αιγύπτιοι είχαν ιερές τις γάτες, και δεν επέτρεπαν την εξαγωγή τους. Είχαν μάλιστα ειδικό σώμα που έστελναν για να αναζητήσουν και να επιστρέψουν στην Αίγυπτο γάτες που πιθανόν είχαν κλαπεί ή εξαχθεί παρανόμως.