Wednesday, 31 July 2019

Νεκταρ, Nectar

Το νέκταρ παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα ετυμολογία.

Το νέκταρ είναι κάτι εύγευστο και είναι επίσης ο χυμός των λουλουδιών που συλλέγουν οι μέλισσες. Μαζί με την αμβροσία είναι η τροφή των αρχαιοελληνικών θεών και σημαίνουν το ίδιο.

Αμβροσία είναι το στερητικό α(ν > μ) + Βροσία < βροτός < μορτός, δηλαδή έχει την ετυμική σημασία μη θνητός / αθάνατος.

Πάμε στο νέκταρ, όπου είναι σύνθετη λέξη με τις ρίζες νεκ + τάρ.

Νεκ- < νεκύς και ομόριζο του νεκρός. Η ρίζα *neḱ- παράγει στα λατινικά τα nex (δολοφονία, βίαιος θάνατος), neco (σκοτώνω), noceo (τραυματίζω, προκαλώ φθορά), noxa και noxia (τραύμα, φθορά). Aπαντάει και σε διάφορες άλλες γλώσσες όπως τα Τοχαρικά και τα Σανσκριτικά.

Από τις Ελληνικές και Λατινικές λέξεις παράγονται πολλές άλλες λέξεις όπως για παράδειγμα τα Αγγλικά innocent, innocuous, internecine, necro-, necropolis, necrosis, necromancy, nectar, nectarine, nociceptive, nocuous, noxious, nuisance, obnoxious, pernicious.

ταρ <από ρίζα *-tr̥h₂ < *terh₂-

Το αγγλικό through και το λατινικό trāns διατηρούν την κυριολεκτική σημασία "διαβαίνω", και από το Λατ. Transeo βγαίνει το transit και transition.

Πέρα από  το διαβαίνω το *terh₂- έχει καιτην σημασία του "υπερβαίνω, υπερισχύω". Στα Ελληνικά απαντά στην λέξη τρανός, αυτός που υπερβαίνει το κανονικό, και στο τερθρόν (άκρη, αρχή ή απόληξη). Το τέρθριο σε ναυτικούς όρους είναι το σχοινί που κρέμεται από την άκρη του καταρτιού. Έχει δώσει στα Λατινικά επίσης το trado, από το trāns (“απέναντι, πέρα”) + (“δίδω”) από όπου τα contrādō και trāditiō και είναι εύκολο να δούμε σε αυτές τις λέξεις απογόνους στα Αγγλικά: trade, contradiction, tradition αλλά και tray.

Από την ίδια ρίζα προέρχονται τo Ολλανδικό door και το Γερμανικό durch. Στην Αβεστική γλώσσα, τα Περσικά, Σανσκριτικά κλπ υπάρχουν λέξεις που σημαίνουν "πέρασμα ή διαβαίνω",

Νεκταρ λοιπόν είναι η νίκη του θανάτου.



Thursday, 20 June 2019

Ατρεκέστατος

Αυρεκέστατος < ἀτρεκής < α + τρέπω = απαθής, γνήσιος, πραγματικός.

Thursday, 30 August 2018

*ser- (συνέχεια) art, arm, Άρθρο, αρετή, αρμονία (#AlamoWords - 10)

#AlamoWords - 10 *ser- συνέχεια (art, arm).

Αγγλικά:
adorn; alarm; aristarchy; aristo-; aristocracy; arm "είτε με την έννοια χέρι, είτε όπλο"; armada; armadillo; armament; armature; armilla; armistice; armoire; armor; armory; army; art (n.) "skill as a result of learning or practice;" arthralgia; arthritis; arthro-; arthropod; arthroscopy; article; articulate; artifact; artifice; artisan; artist; coordination; disarm; gendarme; harmony; harmonica; inert; inertia; inordinate; ordain; order; ordinal; ordinance; ordinary; ordinate; ordnance; ornament; ornate; primordial; subordinate; suborn.
Ελληνικά:
Άρθρο, Αρθρίτις, αναρθρία, αρθμός, άρα, αριθμός, άρμα, αρμός, αρετή, άριστος, άρτος, αρμονία, άρτιος, ορμή, ορμάω, εφορμώ, αφορμή και σεροτονίνη.
Είδαμε ότι το *ser(2)- και οι λέξεις που παράγει έχουν την έννοια του συνδέσμου, της σειράς, και της τάξης / ταξινόμησης συμμαζέματος. Την ίδια ακριβώς έννοια έχει και η ρίζα *h₂er-.
Ουσιαστικά οι δύο ρίζες ταυτίζονται, δεν θα μπω σε λεπτομέρειες (γιατί δεν τις γνωρίζω και πολύ καλά ομολογουμένως). Η μία τρέπεται στην άλλη, ανάλογα την γλώσσα, το νόημα, την ιστορικότητα κλπ. Επίσης δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι η μία είναι αρχαιότερη από την άλλη. Υπάρχουν όμως και δεν μπορούμε να τις παραλείψουμε.
Από την ταυτόσημη ρίζα *h₂er- παράγεται το ἀραρίσκω (συνδέω, συνπάπτω, κατασκευάζω, συγκεντρώνω, εφοδιάζω εί, δημιουργώ ευχαρίστηση) από το οποίο βγαίνουν ή συνδέονται ετυμολογικά τα "ἀναρθρία, ἀρθμός, (ἄρα), ἄρθρον, ἀριθμός, ἄρμα, ἀρμός, ἀρετή, ἄριστος, ἄρτι, (ἄρτος), ἀρτύς, άρτιος, αρτίζειν". Από εκεί μέσω των Λατινικών ars (πρόθεμα art-) "τέχνη" armus "ώμος" artus "σύνδεση, άρθρο" arma "όπλο", το Παλαιό Πρωσικό και το Γερμανικό irmo "οπλίζω, χέρι" και το Γερμανικό art "τρόπος" φτάνουμε στις Αγγλικές λέξεις που αναφέρω στην αρχή.
Από άλλες ακαταχώρητες νοηματικές ενότητες της ρίζας *ser- βγαίνουν τα "ορμή, ορμάω, εφορμώ, αφορμή", αλλά και η σεροτονίνη.
Σ' αυτή τη λίστα θα τοποθετούνται τα τραγούδια που αναρτούνται

https://www.youtube.com/playlist?list=PLb4x5JV4jxd679S4Qzsx1-4pFNImb6zzG

*ser(2)- series, sort, εἴρω, σειρά (#AlamoWords - 9)

#AlamoWords 9 - *ser(2)- 
Ευθυγραμμίζω, ταξινομώ, καταρτίζω, τακτοποιώ κλπ
Παίζουμε με τις λέξεις που παράγονται από τη ρίζα *ser(2)- και είναι: 
Αγγλικά: series, assert, desert(3), dissertate, exert, exsert, insert, sermon, sorcerer, sort; assort, consort, ensorcell, sortilege, lot, lottery, fortune, sark, berserk, serviette, reservoir.
Ελληνικά: εἴρω, εἰρήνη, σειρά, ὅρμος, κονσέρβα, σερβιέτα, ρεζερβουάρ
Ισπανικά: cerrar, suerte, sermón
Γαλλικά: serrer, sort, sorte, sermon, serviette
Ιταλικά: serrare, sorte, sermone, stasera. sera, serata, serale
Αλβανικά: short
Αυτή είναι και η πρώτη φορά που βάζω μια ΠρωτοΙνδοευρωπαϊκή επανασχηματισμένη ρίζα για τίτλο, δένει όμως με την προηγούμενη ανάρτηση του Hero, που ήταν ουσιαστικά η ρίζα *ser(1)- , και με αυτό τον τρόπο δείχνω ότι αυτή η ανάρτηση είναι η συνέχεια εκείνης.
Θα υπάρξει και τρίτη (και τελευταία) ανάρτηση για την ρίζα *ser-
Όλες οι αναρτήσεις θα προστεθούν σε αυτό το playlist:

https://www.youtube.com/playlist?list=PLb4x5JV4jxd679S4Qzsx1-4pFNImb6zzG

Hero, ΠΙΕ ρίζα *ser(1)- (#AlamoWords - 8)

#AlamoWords - 8 "Hero",
αλλά και τα ομόριζα "conservation; conservative; conserve; observance; observatory; observe; preserve; reservation; reserve; reservoi; heroine; Ηρώ; Ήρα; Ηρακλής; Hercules; Hera; Iro και πιθανά παράγωγα τους
Το hero το έψαξα στις διακοπές μου και έχει πολύ ψωμί, από ανάρτηση του Νίκος Δήμου, που ανέβασε το "heroes" του Μπάουϊ.
Το Αγγλικό προέρχεται από τα Παλαιό Γαλλικό heroe (14αι., Μοντέρνα Γαλλικά héros), από το Λατινικό heros από το Ελληνικό ἥρως. Είναι από αβέβαιη πηγή. Οι επιστήμονες το έχουν συγκαταλέγει να προέρχεται από την Πρωτο-Ινδο-Ευρωπαϊκή (ΠΙΕ) ρίζα *ser- και μάλλον δεν έχουν άδικο. Το πρόβλημα με την ρίζα *ser- είναι ότι περιλαμβάνει πάρα πολλές έννοιες και θα έπρεπε κανονικά να χωριστεί σε τουλάχιστον πέντε διαφορετικές νοηματικά ρίζες, δηλαδή *ser(1)-, *ser(2) κλπ. Είναι όμως τόσο κοντά και τόσο δεμένες οι διαφορετικές έννοιες μεταξύ τους που ακόμα δεν τα έχουν καταφέρει. Έχουν ξεχωρίσει αρχικά το *ser(1)- και όλα τα υπόλοιπα τα έχουν βάλει στο *ser(2)-. Προσωπικά δεν συμφωνώ, θα ακολουθήσω όμως αυτό τον πρώτο διαχωρισμό προς χάριν οικονομίας και εδώ στο Άλαμο.
H ΠΙΕ ρίζα *ser(2) περιλαμβάνει και το αγγλικό art που συζητήσαμε στην ομάδα Alamo, με το οποίο θα ασχοληθώ σε δεύτερο άρθρο, και πιθανόν να χρειαστεί Τρίτο και Τέταρτο για να εξαντληθεί η ρίζα. Θα το πάω κομμάτι - κομμάτι, δεν γίνεται διαφορετικά.
Η ΠΙΕ ρίζα *ser(1)- τώρα πέρα από το ἥρως και τα παράγωγά του σε όλες τις γλώσσες, έχει δώσει:
Αβεστική haurvaiti "φρουρώ"
Λατινική servare "φρουρώ, παρατηρώ"
Παλαιά Εκκλησιαστικά Σλαβονικά xraniti "φρουρώ, προστατεύω"
Παλαιά Γερμανικά gi-sarwi "παν-οπλία, όπλα, εξ-οπλισμός"
Παλαιά Αγγλικά searu "τέχνη, ειδικότητα, πανουργία, πλάνη" και από εκεί βγαίνουν οι υπόλοιπες λέξεις που αναφέρω σήμερα.
ΥΓ:
heroine.
Η "λέξη heroin" εμπνεύστηκε από την "hero", είτε γιατί σε κάνει να νιώθεις ήρωας, είτε γιατί τα αποτελέσματά της απέναντι στην "μορφίνη" ήταν "ηρωϊκά".)
Ηρώ, Ήρα, Ηρακλής, Hercules, Hera, Iro και πιθανά παράγωγα τους.
Το όνομα Ηρώ θεωρείται άλλη μορφή του ονόματος "Ήρα". Ετυμολογήθηκε στο παρελθόν από το *Ἡρ-ϝā, βρέθηκε όμως επιγραφή (Μυκηναϊκή) με τη μορφή "Έ-ρα" που το αναιρεί. 'Αλλοι το ετυμολόγησαν από το *yēr- που δίνει τις λέξεις ώρα και year. Δεν μένει άλλη επιλογή από το να το συμπεριλάβουμε στο προβληματικό και πληθωρικό *ser- και αυτό κάναν οι περισσότεροι επιστήμονες.
και ο σύνδεσμος που ακολουθεί είναι μια λίστα που θα περιλαμβάνει τα τραγούδια που αναρτούμε.

https://www.youtube.com/playlist?list=PLb4x5JV4jxd7Ix5l3Kk6mzb7hpgX1U9KA

Буерак (και Character, και γουλιά) (#AlamoWords - 7)

#AlamoWords 7 - Буерак (και Character, και γουλιά) (όσοι θέλουν μόνο τις λέξεις που παίζουν, τρέχουν στο τέλος της ανάρτησης)
#AlamoFresco2018 🇷🇺
Μετατρέπω την ανάρτησή μου στο AlamoFresco2018, για να τσαλαβουτήξω σε ξένα χωράφια. Το ταξίδι της ετυμολογίας μας επιτρέπει να ταξιδέψουμε σε γλώσσες που δεν γνωρίζουμε. Αγγίζοντας τες μέσω των λέξεων, μαθαίνουμε κάτι για αυτές, και για τους πολιτισμούς των ανθρώπων που τις ομιλούν. Ας δούμε το ταξίδι από την λέξη "Буерак" η οποία σημαίνει "χαράδρα, ρεματιά" που μπορεί να μας οδηγήσει.
Το Буерак (μπούερακ) κατάγεται από το Οθωμανικό (και Αλταϊκό) bajyr (πλαγιά, λόφος), απ' το οπίο βγαίνει το Τούρκικο bayır (με την ίδια σημασία) απ' το οποίο βγαίνει το Μπαϊράκι, και πέρα από τα Ελληνικά, το χρησιμοποιούν οι Βούλγαροι, οι Ουκρανοί, αλλά και οι Ρώσοι, που πλέον η λέξη έχει τη μορφή баерак (μπαγιεράκ).
Το Буерак στα Αγγλικά είναι το "gully", το οποίο μέσω των Μέσων Αγγλικών (golet) και Παλαιών Γαλλικών (goulet) κατάγεται από το Λατινικό gula (λάρυγγας), και από το οποίο δανειζόμαστε εμείς στο Μεσαίωνα για να έχουμε σήμερα την λέξη "γουλιά". Από εκεί βγαίνει και το "αναγούλα" που σημαίνει κυριολεκτικά "μου ανέβηκε στο λαρύγγι". Από το ίδιο Λατ. gula δανείζονται και οι Ρώσοι για την δικιά τους λέξη για τον λάρυγγα που είναι глотка.
Το Ελληνικό "Χαράδρα" κατάγεται από το χαράσσω και το χάραξ, τα οποία είναι ανετυμολόγητα. Έχει γίνει προσπάθεια να τα συνδέσουν με προ-Ελληνικές γλώσσες, αλλά η πιθανότητα είναι να προέρχεται από τα Πρώτο-Ελληνικά, κι από όπου ήρθαν αυτοί οι Πρωτο Έλληνες, για τους οποίους έγιναν δεκάδες θεωρίες, οι τελευταίες ανασκαφές όμως φαίνεται κατά πολύ να ταυτίζει τους ΙνδοΕυρωπαίους πρωτο Έλληνες με τους άγνωστους προ-Έλληνες. Ακόλουθη και η επιστήμη της γλωσσολογίας τείνει να αποδέχεται την θεωρία της ηχοποιητικής για το χαρ- (και την Ελληνική καταγωγή της), από τον ήχο του καλεμιού στην πέτρα όταν χαράσσει σύμβολα ή τέλος πάντως μορφοποιεί την πέτρα ή το μάρμαρο. Δεν είναι αποδεδειγμένο, παρά μόνο η πιο επαρκής και αποδεκτή θεωρία.
Από το χαράσσω κατάγεται ο χάρακας, το χαράκωμα, το χαρακώνω, κι ο χαρακτήρας, ο οποίος ταξίδεψε μέχρι την Αγγλία για να γίνει στα Αγγλικά "character". Ίδια καταγωγή αλλά μέσω άλλης διαδρομής έχει και το Αγλλικό Gash. Είναι μεταβολή του Garse (Μέσα Αγγλικά) από το garser (Παλαιά Βόρεια Γαλλικά) υποθέτουν μέσω κάποιας μη σωζόμενης Λατινικής λέξεις, αλλά οπωσδήποτε τελικά από το χαράσσειν.
Η ΠΙΕ ρίζα που αναπαράγουν είναι το χαρ- ή με τρόπο που έχουμε εξετάσει ότι σημειώνουν τις ρίζες αυτή γίνεται *gher- (4) "χαράσσω, γρατζουνώ"
Το Буерак μπορεί να μεταφραστεί κι ώς ρέματιά. Ας το δούμε κι αυτό. Εϊναι από το ρέμα < ῥεῦμα < ῥέω < ινδοευρωπαϊκή *srew- (ρέω). Συγγενέυει με τα (σανσκριτικά) स्रवति (srávati), (αρχαία εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα) строуꙗ (struja, ροή), (αγγλικά) stream, (σλαβικά) ostrov
Πάμε να δούμε πόσες λέξεις και γλώσσες μαζέψαμε. Παίζουμε με τις λέξεις:
Αγγλικά "Gully", "Character", "Gash", "stream", "diarrhea", "maelstrom", "rheostat", "rheumatism" και "hemorrhoids"
Ρωσικά "Буерак", "баерак" και "глотка"
Σλαβικά "ostrov" (νομίζω και Ρώσικα μεταξύ τους)
Τουρκικά "bayır" (και Βουλγάρικα και Ουκρανικά αν κάποιος θέλει)
Ελληνικά "Μπαϊράκι", "Χαράσσω", "Χάρακας", "Χαρακώνω", "Χάραγμα", "Χαρακτήρας", "Γουλιά", "Αναγούλα", "ρέμα", "ρεύμα" και "ρέω"
Γερμανικά "Strom"
Ολλανδικά "Stroom"
Πολωνικά "Strumień"
Εδώ ο σύνδεσμος με το playlist:
https://www.youtube.com/playlist?list=PLb4x5JV4jxd6-GA1ZIoPnN2KE8km-5cgh

Τσόκαρο (#AlamoWords - 6)

#AlamoWords 6 - Τσόκαρο
Για το ποιές λέξεις παίζουν (όσοι βαριέστε τα ετυμολογικά) ανατρέξτε στο τέλος της περιγραφής.
Δάνειο από το βενετικό zocaro (ιταλ. zoccolo), που είναι το πέδιλο με την ξύλινη σόλα. Υπάρχει συμφωνία στην καταγωγή από το λατ. socculus, υποκοριστικό του soccus. Είναι το χαμηλό πέδιλο που φορούσαν οι ηθοποιοί της κωμωδίας σε αντίθεση με τους κοθόρνους (λατ. cothurnus) του τραγικού θεάτρου, που ήταν πιο "υψηλό", και μεταφορικά και απ' ότι φαίνεται και κυριολεκτικά.
To soccus έδωσε στα γαλλικά το socque και στα αγγλικά το sock και το socle (ξυλοπάπουτσα).
Η μόνη λέξη που προτείνεται ως η προέλευση του soccus είναι στα Ελληνικά οι "σύκχοι". Το οποίο σημαίνει είτε "φτηνοπάπουτσα" είτε "δέρμα χοίρου", είτε απλά η "σόλα". Η "συκχίς" / "συκχάδες" μάλλον είναι προ-Ελληνικής καταγωγής και μόνη πιθανή συγγένεια είναι στα Αβεστικά το haxa-, η σόλα του ποδιού.
Είναι πιθανόν να προσάρμοζαν σε ξύλινες σόλες, "γλώσσες" από ρετάλια αυτού του δέρματος που δέναν στο πλάϊ του ξύλου. Τέτοιες κατασκευές χρησιμοποιούμε ακόμα και σήμερα, τα κλασσικά γυναικεία τσόκαρα. σαμπώ έχουν παρόμοια τεχνοτροπία αλλά είναι κλειστά, σε αντίθεση με τα τσόκαρα.
Στον πίνακα του Γιαν φαν Άϊκ του 1434 απεικονίζεται ένα περίτεχνο τέτοιο ζευγάρι κάτω δεξιά. Τα
Έτσι τα μαζεύουμε όλα. Δεν βάζω εγώ τραγούδι (αν και έχω μόνο ένα στο μυαλό μου). Να δω ποιος θα καταφέρει να βρει τραγούδι με μία από τις παρακάτω λέξεις.
Παίζουμε με τις λέξεις:
Ελληνικά "Τσόκαρο" και "Χαμαιτυπείο"
Γαλλικά "Socque" και "Socle" (ξύλινη βάση)
Αγγλικά "Socle", "Sock", "Clog" και "Socket"
Αν πάλι πετύχει κάποιος κάτι σε soccus, cothurnus, zocaro ή zoccolo ή κάτι ευφάνταστο εδώ είμαστε.
κι εδώ η λίστα με τα τραγούδια που δημοσιεύονται:
https://www.youtube.com/playlist?list=PLb4x5JV4jxd5VvQiZJx2wAHon8fOeMfcu